Concert Vocaal Ensemble Tiramisu

zaterdag 07 december 2019 19:30 - 22:30

80(0) jaar – muziek van en rond Daan Manneke

In het najaar van 2019 zal Daan Manneke zijn 80ste verjaardag vieren. Reden voor Tiramisu om een project te plannen als muzikaal eerbetoon aan deze hedendaagse Nederlandse componist.
We volgen in de programmaopzet zijn muzikale inspiratiebronnen voor zijn ontwikkeling en componeerwerk.

Programma

  • Perotinus Magnus (±1160-1230)            –  Sederunt principles
  • Josquin de Prez (±1450-1521)                –  Ave Maria
  •  Daan Manneke (*1939)                          –  Psaume 121
  •  Daan Manneke (*1939)                       –  Archipel VII (instrumentaal)
  •  Johann Sebastian Bach (1685-1750)       –  Lobet den Herrn
  •  Jan Pieterzsoon Sweelinck (1562-1621)  –  Psaume 90
  •  Jan Pieterzsoon Sweelinck (1562-1621)  –  Psaume 150
  •  Ton de Leeuw (1926-1996)                    –  Prière
  •  Daan Manneke (*1939)                          –  Cantique de Pascal

Inleiding 19.30 uur

Programmatoelichting en inspiratiebronnen

Daan Manneke schetst op zijn website zijn muzikale voedingsbronnen:
“De muziek van de 12e-eeuwse Notre Dame-school; de Renaissance, maar het meest  Josquin; de Venetianen (Willaert, de Gabrieli’s, Monteverdi, en Heinrich Schütz); Bach en nog eens Bach, Bruckner, Scelsi, de (late) Stravinsky, de (complete) Messiaen, Xenakis en altijd weer volksmuziek, waarvandaan dan ook.
Al mijn muziek heeft met vocaliteit te maken: ademen; naderen en verdwijnen; verdichten en uiteenvallen.
Mijn belangrijkste trefwoord: RUIMTE. (Ik schreef een orkestwerk getiteld RUIMTEN)
Alles is beschikbaar, kijk maar wat je (er van) nodig hebt. (Ik houd van veelsoortige, hybride uitingsvormen).
Het mooiste compliment in een recensie (muziektijdschrift LUISTER) over mijn werk: Daan Manneke is de Sweelinck van de 20e eeuw.”

Ontstaan van meerstemmigheid
We volgen deze door Manneke voorgegeven lijn en beginnen de concerten in het verre verleden. We gaan namelijk terug naar het ontstaan van de meerstemmigheid toen de componisten Leoninus en Perotinus Magnus Gregoriaanse melodieën gingen voorzien van een onder- en een bovenstem. Deze muziek is bekend geworden onder de naam Notre Dame-school uit de 12e eeuw. Wij voeren de ‘Sederunt principles’ van Perotinus Magnus uit, een bijzonder mooi voorbeeld voor de Notre Dame- school.

Gregoriaanse melodie
De tijdlijn opnieuw volgend komen wij naar de Zuidelijke Nederlanden van rond 1500 waar Josquin des Prez zijn ‘Ave Maria’ componeerde waarbij wederom een Gregoriaanse melodie het uitgangspunt was. Door een prachtig stemmenweefsel komt deze tekst goed tot zijn recht. Het is ook goed te horen hoe deze componist optimaal gebruik maakt van de ruimte, net als Manneke vele eeuwen later.

Psalmbewerking
Vervolgens laten we Daan Manneke zelf horen met een psalmbewerking: de eerste van vele psalmbewerkingen die Manneke heeft geschreven en die ook zijn wereldwijde doorbraak betekende was de ‘Psaume 121’ uit 1962. Manneke komt uit een orthodox-protestants gezin, een radio is niet in huis, wel een bijbel. Gezamenlijk zingen is de gewoonste zaak van de wereld en de psalmen zijn er dagelijkse kost. Uiteraard ging Manneke de psalmen toonzetten, waarbij hij de psalmen in de Franse vertalingen gebruikte. ‘Psaume 121’ is zeker de bekendste bewerking bij het bredere publiek. Dit stuk mag in dit muzikale eerbetoon natuurlijk niet ontbreken.

Levenswerk over Zeeland
Hetzelfde geldt voor Mannekes magnum opus ‘Archipel’. Dit levenswerk omvat composities voor verschillende uitvoerders: vocalisten, kamerorkest, piano enzovoort. Ieder deel van de ‘Archipel’ verschilt daarin van de andere, waarin de delen symbool staan voor de Zeeuwse eilanden. Geografisch dicht bij elkaar gelegen verschillen de eilanden wel in vele details, zoals de uitspraak van bepaalde woorden. Dit komt omdat er voor lange tijd een boottocht nodig was om met elkaar in contact te komen. Pas met de komst van de Deltawerken is daar verandering in gekomen. En net zoals de Deltawerken de Zeeuwse eilanden met elkaar verbinden zo verbindt Manneke uiteenlopende muzikale stijlen in zijn composities.

De Schiedamse stadsorganist Arjen Leistra zal voor ons ‘Archipel VII’ spelen, een compositie uit 2002 voor het Franse drukwindharmonium. Het drukwindharmonium is een typisch 19e-eeuws toetsinstrument dat voor gebruik in de huiskamer bedoeld is en dat Daan Manneke gedurende de laatste decennia in toenemende mate ook bij zijn koorwerken inzet.

Vreugde met Bach
We sluiten voor de pauze af met ‘Lobet den Herrn’ van Johann Sebastian Bach, een componist die Manneke zeer bewondert. In tegenstelling met andere meer ingetogen motetten van Bach is dit stuk een muzikaal feestje waar de vreugde vanaf spat. Ook bijzonder is dat dit motet een vierstemmige bezetting kent. Meestal kiest Bach juist voor een vijfstemmige bezetting of een dubbel koor.

Psalmen van Sweelinck
Net als later Manneke, heeft ook Jan Pieterzsoon Sweelinck psalmen getoonzet. Uit zijn oeuvre ‘Boek der Psalmen’ hebben wij de keuze laten vallen op ‘Psalm 90’ en ‘Psalm 150’. ‘Psalm 90’ schittert door de goed doordachte hoofdmelodie waarmee Sweelinck muzikaal aan de haal ging. Overal zijn flarden van deze melodie te herkennen. ‘Psalm 150’ is een groot loflied waarbij de stemmen de instrumenten die de psalm beschrijft nabootsen. Beide psalmen ademen een grote sonoriteit van ambachtelijke klankbeheersing.

Experiment met klank en tekst
Daan Manneke heeft in Amsterdam compositie gestudeerd bij Ton de Leeuw. De Leeuw was in Nederland jarenlang de enige voorvechter en kenner van de niet-westers muziek. Hij was niet alleen leraar van Manneke maar werd ook een goede vriend en inspiratiebron voor het leven. ‘Prière’ van Ton de Leeuw is gebaseerd op een tekstfragment (in Franse vertaling) uit de Koran.
De componist: “Op jonge leeftijd ving ik bij toeval een ver Arabisch station op met mijn radio. Ik reageerde als op een donderslag: scherp drong het tot mijn bewustzijn door dat er op de wereld andere mensen zijn, die in totaal andere termen leven, denken en voelen. Hoe zich dat in muziek vertaalt heeft sindsdien mijn niet-aflatende belangstelling gehad.”
Met deze houding heeft De Leeuw zijn leerling en vriend Daan Manneke geïnspireerd om eveneens te experimenteren met klank en tekst.

Ademende eigenschappen van harmonium
Daan Manneke zelf heeft het grote, muzikale slotwoord van dit concert met zijn 20 minuten durend werk ‘Cantique de Pascal’. In dit werk voor 10-stemmig koor en harmonium laat hij fragmenten van de Frans natuurkundige, christelijk filosoof, theoloog en apologeet Blaise Pascal (1623-1662) voorbijkomen. Deze worden op een bijzondere manier getoonzet, voor de kenner onmiskenbaar Daan Manneke, voor de niet-kenner een muzikale openbaring. Arjen Leistra zal ons op het harmonium begeleiden. Dit instrument sluit door zijn ademende eigenschappen uitstekend aan bij de menselijke stem. Een luisteraar zal op een bepaald moment niet meer kunnen onderscheiden waar het harmonium begint en het koor verder gaat – en dat is precies de bedoeling. Een warm bad van klank die de ruimte helemaal vult.

Comments are closed.